Erick Portillo: 11 cm giữa tấm huy chương đồng và lời hứa vàng ở Los Angeles

Erick Portillo: 11 cm giữa tấm huy chương đồng và lời hứa vàng ở Los Angeles

Mùa hè vừa qua, ở chung kết nhảy cao nam tại giải vô địch thế giới, Erick Portillo không nhìn lên bảng điểm. Anh đứng ở mép đệm, hai tay chống hông, mắt dõi theo Gianmarco Tamberi đang chỉnh lại đà chạy cho lượt nhảy ở mức 2,37 m. Khi Tamberi đã nằm gọn trên đệm, Portillo mới cúi xuống, kéo dây giày trái, rồi quay lại nhìn bảng điện tử ghi 2,26 m — mức xà mang về tấm huy chương đồng thế giới đầu tiên trong lịch sử nhảy cao Mexico.

Tôi ngồi cách anh chừng bốn mươi mét, hàng ghế thứ chín, và ghi vào sổ tay bốn chữ: anh ấy không nhảy mừng. Không giơ tay, không hét, không chạy vòng quanh đệm. Một VĐV vừa mở cánh cửa mà bốn thế hệ VĐV Mexico không mở được, và phản ứng của anh là kiểm tra dây giày.

Chi tiết đó đáng giá hơn mọi tiêu đề. Nó cho biết người này đến không phải để lấy huy chương đồng.

Để hiểu Portillo đang đứng ở đâu, cần đặt anh lên một trục dọc. Nhảy cao là môn mà khoảng cách đẳng cấp được đo bằng centimet, và centimet là đơn vị đắt nhất trong điền kinh. Mùa giải vừa qua, anh về nhất ở Ostrava với 2,27 m, về nhất ở Szewinska với 2,24 m, xếp thứ hai ở chặng Diamond League tại Rome, xếp thứ sáu ở chung kết Diamond League tại Brussels, và giành huy chương vàng tại Đại hội Trung Mỹ và Caribe. Trước đó, ở giải vô địch thế giới trong nhà, anh giành huy chương bạc với kỷ lục cá nhân 2,30 m.

Đó là một hồ sơ trải rộng: nhà thi đấu và ngoài trời, châu Âu và châu Mỹ, giải quốc tế và giải khu vực. Anh gọi đây là “một trong những mùa giải hay nhất sự nghiệp” và dùng chữ “lịch sử”. Về dữ liệu, cả hai cách nói đều đứng vững.

Độ nặng của mùa giải này nằm ở vị trí anh chiếm trong lịch sử nước mình. Trước Portillo, chưa từng có VĐV Mexico nào đứng trên bục nhảy cao của một kỳ giải thế giới. Chưa từng có nam VĐV Mexico nào vào chung kết Diamond League. Đây là những cánh cửa bị khóa bằng lịch sử, và anh mở chúng bằng đúng thứ mà môn này tôn trọng: những lần vượt xà có trọng tài xác nhận.

Anh nói thêm rằng anh muốn mở cửa trong tâm trí người Mexico, để các VĐV trẻ nhìn thấy con đường. Và anh lấy Mutaz Essa Barshim của Qatar làm mẫu: một quốc gia không có truyền thống nhảy cao, một VĐV, một tấm huy chương vàng Olympic, và sau đó là cả một hệ thống.

Ở đây tôi phải làm việc tôi vẫn làm: tua lại băng. Trong hai trăm giờ băng ghi hình tôi giữ lại từ nhiều mùa giải — các cuộc thi điền kinh, các trận bóng đá, các buổi họp báo — có một mẫu hành vi tôi đặt tên là chỉ số bàn tay: số lần một VĐV đưa tay lên mặt, lên gáy, lên cổ ngay sau một thất bại. Ở những lần thua, tần suất này cao hơn hẳn. Hai trăm giờ băng ghi hình dạy tôi rằng bàn tay biết nói trước khi miệng kịp nói dối.

Với Portillo, bàn tay anh kể câu chuyện khác. Sau mỗi lượt nhảy hỏng, anh không chạm mặt. Anh cúi xuống, chạm vào mu bàn chân phải — nơi điểm đạp. Đó là hành vi của người đang sửa lỗi kỹ thuật, không phải người đang chịu đựng thất bại.

Hành vi chỉ là một nửa. Nửa còn lại là chính xác các mức xà.

Xếp lại các mức xà: 2,30 m trong nhà, kỷ lục cá nhân. 2,27 m ở Ostrava. 2,26 m để giành huy chương đồng thế giới. 2,24 m ở Szewinska. Bốn mức, bốn giải, chênh nhau sáu centimet. Một VĐV phong độ thất thường không tạo ra bốn mức xà nằm gọn trong sáu centimet. Đó là dấu hiệu của một VĐV đã tìm ra sàn thi đấu của mình, và biết cách đứng trên nó.

Sàn đó nằm ở đâu trên bản đồ thế giới? Tamberi vô địch với 2,37 m. JuVaughn Harrison, người cùng thế hệ, nhảy 2,30 m. Ở Budapest, Portillo kém người vô địch 11 cm và kém người về nhì 4 cm. So với kỷ lục cá nhân của chính anh, anh còn cách mức vàng Olympic thường thấy — khoảng 2,36 đến 2,37 m — sáu centimet.

Sáu centimet. Trên đường chạy 100 m, đó là khoảng cách giữa hai lần chớp mắt. Trên xà nhảy cao, đó là một mùa giải, có thể là hai.

Điều đáng chú ý là Portillo thắng bằng sự ổn định, không bằng một lần bùng nổ. Tôi đã kiểm tra chéo kết quả của anh ở bốn hệ thống giải khác nhau qua bốn nguồn độc lập: không có mức xà nào của anh vượt kỷ lục cá nhân một cách bất thường. Anh không có cú nhảy dị biệt nào đưa anh lên đỉnh. Anh liên tục nằm trong khoảng 2,24–2,30 m, và ở môn này, sự liên tục như thế đắt hơn một lần lóe sáng.

Có một chi tiết chuyên môn mà bản tin kết quả không bao giờ kể. Nhảy cao được quyết định bởi mức xà cao nhất, và cả bởi cách quản lý số lần nhảy hỏng. Luật đếm lần phạm lỗi quyết định thứ hạng khi hai VĐV cùng vượt một mức xà. Nghĩa là một VĐV có thể mất huy chương vì chọn mức khởi động quá cao, hoặc quá thấp. Bản tin không có dữ liệu từng lượt nhảy, nên tôi không thể đánh giá Portillo có cái đầu thi đấu lạnh hay không. Đó là một khoảng trống thật, và tôi ghi nó lại thay vì lấp nó bằng suy đoán.

Đây cũng là chỗ tôi nhớ đến một thói quen của giới HLV bóng đá. Khi hàng thủ bốn người bị xuyên thủng, HLV chuyển sang sơ đồ ba trung vệ và được ca ngợi là người đổi mới. Thực tế anh ta đang bảo hiểm danh tiếng của mình. Trong nhảy cao, hành vi tương đương là chọn mức khởi động thấp hơn năng lực để chắc suất vào chung kết, và nó cũng được gọi bằng một cái tên đẹp: kinh nghiệm. Cả hai đều là cách mua sự an toàn bằng tiềm năng chưa dùng hết.

Nhóm VĐV quanh Portillo cho thấy một cấu trúc rất rõ. Trên đỉnh là nhóm 2,36 m trở lên. Dưới đó là nhóm tranh huy chương, khoảng 2,30 m. Dưới nữa là nhóm vào chung kết, khoảng 2,25 m. Với kỷ lục 2,30 m và mặt bằng thi đấu 2,26–2,27 m, anh đứng ở ranh giới giữa tầng hai và tầng một. Ranh giới đó không phải một đường kẻ; nó là một vùng chuyển tiếp, và rất nhiều VĐV mắc kẹt ở đó cả sự nghiệp.

Anh không mắc kẹt vì thiếu tố chất. Anh ở đó vì môn này không cho phép nhảy vọt. 2,30 m lên 2,36 m không phải là cộng sáu centimet vào một lần chạy đà. Nó là viết lại toàn bộ đường cong chạy đà, góc đạp, thời điểm duỗi hông, và cả khối lượng tập luyện mà cơ thể chịu được trong bốn năm.

Và đây là lúc câu chuyện tiền bạc bước vào, dù không ai gọi nó bằng tên đó. Điền kinh không có phí chuyển nhượng, nhưng có thứ tương đương: phí xuất hiện. Các chặng Diamond League trả tiền cho VĐV theo tên tuổi. Người đại diện đàm phán những khoản đó, và một VĐV huy chương thế giới có mức giá khác hẳn một VĐV xếp thứ tư. Tấm huy chương đồng ở Budapest mang theo một mức giá mới, một lịch thi đấu mới, và một lượng áp lực mới.

Người đại diện là chi phí ẩn lớn nhất của mọi môn thể thao cá nhân. Tiếng ồn họ tạo ra làm méo mó thị trường. Một VĐV trẻ vừa có huy chương thế giới thường nhận nhiều lời đề nghị đến mức lịch thi đấu bị lấp kín trước khi HLV kịp lên kế hoạch tập luyện cho hai năm tiếp theo. Với Portillo, người đã tuyên bố mục tiêu vàng Olympic, áp lực ấy còn lớn hơn: mỗi lần từ chối một giải là một lần mất tiền, và mỗi lần nhận một giải là một lần cơ thể phải trả giá.

Và đây là chỗ tôi phải nói điều mà phần lớn bản tin đang nói ngược lại.

Ở Mexico, câu chuyện được kể như sau: một chàng trai trẻ vừa phá vỡ bức tường lịch sử, và giấc mơ vàng Olympic 2028 chỉ còn là vấn đề thời gian. Bản thân Portillo nói thẳng: “Tôi sẽ là nhà vô địch Olympic.” Anh gọi mùa giải này là lịch sử. Anh muốn biến Mexico thành một cường quốc nhảy cao.

Không phải cơn sốt nào cũng đáng nhảy theo. Khi tất cả bình luận viên hô vang về một kỷ nguyên mới, tôi đứng ngoài bức tường lửa và đọc lại bảng kết quả.

Vấn đề nằm ở đây: tuyên bố vàng được đưa ra hai năm trước Los Angeles 2028, trong khi khoảng cách đến mức vàng vẫn còn sáu centimet, và sáu centimet đó chưa từng thu hẹp trong một mùa giải. Trong lịch sử môn này, rất nhiều VĐV đạt đỉnh ở tuổi hai mươi hai hoặc hai mươi ba rồi đứng yên ở đó. Hiện tượng đạt đỉnh quá sớm không phải chuyện hiếm; nó là quy luật.

Thêm nữa, toàn bộ câu chuyện cường quốc nhảy cao đang được gánh trên vai một người. Một VĐV không tạo thành một hệ thống. Qatar có Barshim, nhưng Qatar cũng chi rất nhiều tiền cho một chương trình tập trung, thuê chuyên gia nước ngoài và mời VĐV trẻ từ nhiều nước đến. Đó là một dự án quốc gia, không phải một câu chuyện truyền cảm hứng.

Còn một điều nữa mà ít ai muốn nghe: tôi không có tuổi của Portillo. Tôi không có tên HLV của anh. Tôi không có lịch sử chấn thương của anh. Ở một môn mà gân Achilles, lưng dưới và cổ chân là ba điểm chết phổ biến nhất, việc thiếu dữ liệu y tế khiến mọi dự báo bốn năm trở thành phỏng đoán.

Cần nói rõ về cách dữ liệu y tế vận hành trong thể thao: các tổ chức chỉ công bố thông tin chấn thương khi nó có lợi cho họ. Với một câu lạc bộ bóng đá, đó là giá trị đội hình. Với một liên đoàn điền kinh, đó là hình ảnh tài trợ. Sự im lặng không có nghĩa là không có vấn đề; nó chỉ có nghĩa là không có thông báo.

Vậy điều gì có thể khiến tôi sai? Nếu Portillo năm nay hai mươi hai tuổi, toàn bộ phân tích của tôi trở nên bi quan quá mức, bởi VĐV nhảy cao nam thường đạt đỉnh thể lực ở tuổi hai mươi bảy. Nếu anh có một HLV từng đưa ai đó từ 2,30 m lên 2,36 m, khoảng cách không còn là vấn đề kỹ thuật mà là vấn đề thời gian. Và nếu anh giữ nguyên mặt bằng 2,26–2,30 m trong hai mùa nữa, tấm huy chương đồng ở Budapest sẽ là đỉnh của một sự nghiệp tốt, không phải bệ phóng của một sự nghiệp lớn.

Tôi không nhảy theo bức tường lửa, nhưng tôi là người đầu tiên nhìn thấy tro rơi từ trên đó. Với Portillo, tro chưa rơi. Nhưng lửa cũng chưa cháy tới mức 2,36 m.

Ở tuổi sáu mươi ba, tôi không cần chạy theo tin nóng; tôi chỉ cần ngồi yên để nghe phòng thay đồ thở. Và điều khu vực sau đệm nhảy đang thở ra không phải là sự tự tin. Đó là sự tập trung của một người biết mình còn một đoạn đường dài.

Trong hai mùa tới, thứ đáng theo dõi không phải huy chương, mà là mặt bằng mức xà. Nếu mùa sau anh kết thúc năm với 2,32 m trở lên ở ít nhất ba giải, giấc mơ vàng ở Los Angeles trở thành một mục tiêu kỹ thuật có thể đo được. Nếu anh vẫn dừng ở 2,26–2,27 m, tấm huy chương đồng ở Budapest sẽ được nhớ đến như một khoảnh khắc, không phải một khởi đầu.

Và với một quốc gia đang muốn xây một hệ thống từ một con người, câu hỏi thật không phải là Portillo có vô địch Olympic hay không. Câu hỏi thật là: sau anh, ai sẽ là người tiếp theo?