Bán quyền khai thác: đoàn tàu 505 Up và tấm bản đồ được vẽ trước khi người mua ngồi vào bàn

Mở đầu

Ngày 15 tháng 10, một cuộc họp tiền đấu giá diễn ra. Không khán đài, không băng rôn, không tiếng loa. Chỉ có bàn, ghế, và một tập hồ sơ về đoàn tàu 505 Up.

Pakistan Railways chuẩn bị giao quyền quản lý thương mại dịch vụ vận tải hàng hóa Cargo Express cho khu vực tư nhân. Hạn nộp hồ sơ sơ tuyển là ngày 22 tháng 10. Hai đoàn tàu 505 Up và 506 Down được thiết kế chạy tuyến Karachi – Rawalpindi/Peshawar.

Rồi ông Farooq Yousaf Sheikh, chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Faisalabad, lên tiếng. Ông hoan nghênh quyết định. Và ông hỏi đúng một câu: tuyến đường có đi qua Faisalabad không?

Đó là toàn bộ câu chuyện. Không bàn thắng, không cầu thủ, không bảng xếp hạng. Tôi đọc hết hai lần rồi đọc lần thứ ba, vì cái khung của nó quá quen. Nó giống hệt cách bóng đá tự bán mình trong mười lăm năm qua.

Bối cảnh

Mô hình ở đây là một dạng nhượng quyền khai thác. Pakistan Railways giữ đường ray, giữ quyền điều phối lịch trình, giữ hạ tầng. Khu vực tư nhân nhận phần thương mại: toa xe, khách hàng, giá cước, doanh thu. Ai vận hành tốt thì hưởng phần chênh lệch; ai vận hành kém thì tự gánh lỗ.

Bóng đá chạy đúng công thức đó, chỉ khác đơn vị tiền tệ. Liên đoàn và ban tổ chức giải giữ lịch thi đấu, giữ quy chế, giữ tính toàn vẹn thể thao. Đài truyền hình, đại lý bản quyền, nền tảng streaming nhận phần thương mại: gói phát sóng, quảng cáo, thuê bao. Rủi ro thương mại thuộc về người mua.

Tôi từng ngồi ở hành lang Hồng Khẩu suốt hai tiếng bốn mươi bảy phút để chờ một tiền đạo của Shenhua. Khi cậu ấy bước ra, câu đầu tiên là: “Tôi sợ nói thật vì mọi người sẽ không tin.” Tôi học được một điều từ buổi chiều hôm đó, và nó đúng với mọi hợp đồng nhượng quyền tôi từng đọc: người ký hợp đồng không phải người quyết định hợp đồng có chạy hay không.

Ở phòng thay đồ, người ta để lại giày, mùi mồ hôi và những câu nói bỏ lửng. Ở phòng đấu giá, người ta để lại những điều khoản bỏ lửng. Cả hai đều kể cùng một câu chuyện về việc ai thật sự cầm bút.

Phân tích

Ở Cargo Express, người vận hành không được quyết tuyến. Tuyến do Pakistan Railways thiết kế. Faisalabad nằm ngoài hành trình Karachi – Rawalpindi/Peshawar. Nghĩa là một doanh nghiệp tư nhân có thể vận hành hoàn hảo, đúng giờ, tiết kiệm nhiên liệu, và vẫn thất bại, đơn giản vì hàng của Faisalabad không lên được tàu.

Ông Sheikh hiểu điều đó trước khi bất kỳ nhà thầu nào nộp hồ sơ. Ông không nói về giá cước, không nói về toa xe, không nói về năng lực đội tàu. Ông nói về bản đồ.

Trong bóng đá, bản đồ là lịch thi đấu và phân bổ khung giờ phát sóng. Một đội có thể chơi tốt, có khán giả thật, có tiềm năng thương mại thật, nhưng nếu khung giờ đẹp rơi hết vào tay vài đội lớn, thì phần thương mại của đội nhỏ chỉ còn là những con số trên giấy.

Đó là chỗ mô hình nhượng quyền hay bị đọc sai. Người ta thường đổ lỗi cho người vận hành. Nền tảng streaming lỗ vì trả giá quá cao cho bản quyền. Nhà thầu vận tải lỗ vì giá nhiên liệu. Đúng, nhưng đó là phần nổi.

Phần chìm nằm ở bước thiết kế, và bước thiết kế diễn ra trước khi người vận hành có mặt. Cuộc họp tiền đấu giá ngày 15 tháng 10 và hạn sơ tuyển ngày 22 tháng 10 nói lên điều đó: tuyến đường được chốt khi chưa có ai ngồi vào ghế tài xế. Ở bóng đá, lịch thi đấu mùa giải và cơ cấu gói bản quyền cũng được chốt theo cách giống hệt, thường vào tháng Hai, khi các đội còn đang xoay tua đội hình.

Tôi theo dõi tám kỳ World Cup và tám kỳ Thế vận hội. Lần nào cũng vậy, phần tranh cãi lớn nhất không nằm ở trận đấu. Nó nằm ở thứ tự thi đấu, ở ngày nghỉ giữa các vòng, ở việc đội nào phải di chuyển nhiều hơn hai nghìn cây số. Những quyết định đó được đưa ra rất lâu trước khi bóng lăn. Và chúng quyết định kết quả nhiều hơn một buổi tập chiến thuật.

Góc nhìn ngược chiều

Góc nhìn phản trực giác nằm ở đây: nhượng quyền không thất bại vì vận hành kém. Nó thất bại vì bản đồ được vẽ bởi người không gánh rủi ro.

Ông Sheikh không phản đối tư nhân hóa. Ông ủng hộ nó. Yêu cầu của ông không đòi thay đổi cấu trúc, chỉ đòi thêm một điểm dừng. Một điểm dừng trên bản đồ rẻ hơn rất nhiều so với một cuộc cải tổ vận hành. Nhưng nếu thiếu nó, mọi nỗ lực của nhà thầu trúng thầu đều vô nghĩa với Faisalabad.

Ở bóng đá, yêu cầu tương đương thường bị dán nhãn “đòi đặc quyền”. Các câu lạc bộ nhỏ kiến nghị chia lại khung giờ, chia lại doanh thu, thêm suất dự cúp. Ban tổ chức trả lời bằng ngôn ngữ của tính toàn vẹn thể thao: lịch do chuyên môn quyết, không thương lượng.

Nhưng bản đồ không trung lập. Nó chỉ trông trung lập với người đã đứng sẵn trên đó.

Điểm lại

Tôi không biết Pakistan Railways có thêm Faisalabad vào tuyến hay không. Hạn sơ tuyển là ngày 22 tháng 10, và kết quả đấu giá sẽ trả lời thay cho mọi suy đoán.

Câu hỏi tôi mang theo khỏi bản tin này không dành cho đường sắt. Nó dành cho bất kỳ ai đang chuẩn bị bán gói bản quyền mùa giải tới: tấm bản đồ đã được vẽ xong trước khi người mua ngồi vào bàn chưa?

Người đưa tin giỏi không phải người đến sớm, mà người ở lại sau cùng.

Chờ không phải là không làm gì. Chờ là nghe sân cỏ thì thầm.