Bản phân tích trống và quyền được im lặng của nhà báo thể thao

Một bảng dữ liệu trống không bao giờ nói dối. Nó chỉ đứng đó, không thổi phồng, không bịa chuyện. Khi giai đoạn một của quy trình phân tích không có kết quả, mọi bảng đánh giá kỹ thuật đều treo lơ lửng. Trong nghề báo thể thao, cảnh tượng đó dễ khiến người ta cuống lên để tìm một con số, một cái tên, một kết luận tạm bợ. Nhưng tôi không đọc bảng thành tích. Tôi đọc đường chạy trong mắt họ. Khi chưa có đường chạy, tôi chọn cách đứng yên. Kinh nghiệm theo dõi các giải bơi và điền kinh của tôi cho thấy: khoảng trống trong tư liệu không phải là tấm vé để suy đoán. Một vận động viên bước vào bể bơi mà không có đồng hồ bấm giờ vẫn có thể bơi, nhưng không ai có quyền nói anh ta nhanh hay chậm. Cũng như một bản phân tích không có nguồn dữ liệu, không có thông số, không có nhận định từ giai đoạn một thì không thể trở thành một bài viết thể thao tử tế bằng cách thêm hư cấu. Mọi thứ viết ra lúc đó chỉ là tiếng vang của bóng rỗng. Tôi từng bay sang Kenya giữa thời điểm dịch bệnh để tìm một cô gái chạy giữa im lặng. Bài viết đó không bắt đầu từ bảng thành tích mà bắt đầu từ hành trình. Nhưng tôi có một điểm tựa: tôi đã nhìn thấy cô ấy, đã nghe cô ấy thở, đã ghi chép từng chi tiết nhỏ. Còn ở đây, không có gì để nhìn. Giai đoạn một của phân tích để trống, nghĩa là thiếu nguyên liệu gốc. Nếu một nhà báo vẫn cố chấp viết tiếp, sản phẩm không còn là phóng sự thể thao mà là chuyện sáng tác thuần túy. Nghề của tôi không cho phép điều đó. Không ít đồng nghiệp trẻ hỏi tôi: Sếp giao bài, dữ liệu trống thì phải làm gì? Câu trả lời nằm ở một quy tắc của người chạy rào. Người chạy rào không hỏi rào cao bao nhiêu. Chỉ hỏi đường về đích ở đâu. Đường về đích không phải là chỗ bịa ra một con số, mà là quay lại điểm xuất phát để chạy lại quy trình lấy dữ liệu. Thiếu giai đoạn một, bài viết hôm nay nên dừng lại. Chạy sai trên một làn đường trống, về đích sớm cũng chỉ là một cú ngã. Trong một thời đại mà thuật toán cổ vũ cho tốc độ, việc một bài báo thể thao chấp nhận không xuất bản trở thành một lựa chọn khó. Tôi nhớ nguyên tắc đạo đức tôi tự đặt ra từ những năm đầu ở tòa soạn: phải giữ tính trung thực ngay cả khi không có ai kiểm tra. Nếu phải chọn giữa một bài viết dài không có căn cứ và một câu trả lời ngắn là dữ liệu chưa sẵn sàng, tôi chọn câu trả lời ngắn. Khủng hoảng chỉ lấy đi sân đấu, không lấy đi quỹ đạo. Sân đấu trống không, quỹ đạo của người làm nghề vẫn còn nguyên: quay lại thu thập thông tin, xác minh, rồi mới viết. Tôi không nói rằng mọi sự im lặng đều đáng khen. Có những im lặng vì lười biếng, vì thiếu trách nhiệm. Nhưng cũng có im lặng là ranh giới bảo vệ độc giả khỏi thứ gọi là tin giả mặc áo bảng số liệu. Bản phân tích trống hôm nay là một lời nhắc rằng nhà báo thể thao không phải người bán chiêu trò. Chúng tôi là người đọc đường chạy trong mắt vận động viên, và nếu đường chạy chưa xuất hiện, chúng tôi kiên nhẫn chờ. Ở Việt Nam, độc giả đang ngày càng thông thái hơn. Họ không cần những bài viết đầy đủ nhưng sai lệch. Họ cần những bài viết đúng, dù phải chờ lâu hơn. Tôi tin rằng khi giai đoạn một được chạy lại, khi nguồn tài liệu thực sự xuất hiện, những khung phân tích trống sẽ được lấp đầy bằng dữ liệu có thể kiểm chứng. Còn lúc này, bài viết đúng đắn nhất là một bài viết không vội vàng. Người chạy rào không hỏi rào cao bao nhiêu; người viết thể thao không hỏi deadline gấp đến đâu nếu nguồn vẫn mù. Họ chỉ hỏi: con đường về đích nằm ở đâu trong vùng dữ liệu còn bỏ ngỏ. Đó là câu hỏi duy nhất để tiếp tục cuộc chơi.