Khi bản phân tích bóng bàn trống rỗng: Bài học cho báo chí thể thao Việt Nam

Trong nhiều năm làm công việc quan sát thể thao trẻ, tôi đã đọc không ít bản phân tích chiến thuật, báo cáo tuyển trạch và những bài tổng kết dài hàng nghìn từ. Nhưng chưa bao giờ tôi gặp một bản phân tích nào kỳ lạ như bản tôi vừa nhận được hôm nay. Một bản phân tích về bóng bàn Việt Nam, dài gần hai nghìn từ, nhưng không hề chứa một thông tin nào. Toàn bộ các chuyên mục từ kỹ thuật, chiến thuật, cầu thủ, đối đầu, sự kiện, hệ thống điểm, bối cảnh cạnh tranh, cho đến rủi ro và xu hướng truyền thông, đều hiển thị một giá trị duy nhất: N/A – không đủ thông tin.

Lúc đầu, tôi nghĩ đây là một lỗi kỹ thuật. Ai đó đã gửi nhầm một tập tin rỗng hoặc quên đính kèm dữ liệu nguồn. Nhưng sau khi đọc kỹ, tôi nhận ra rằng dù là lỗi kỹ thuật hay chủ ý, bản phân tích này vẫn nói lên một điều rất thật về thể thao Việt Nam, đặc biệt là bóng bàn: chúng ta đang sống trong một thời đại mà càng ngày càng cần dữ liệu, nhưng dữ liệu về bóng bàn Việt Nam vẫn gần như là một khoảng trống.

Ở Nhật Bản, nơi tôi đã sống và làm việc nhiều năm, bóng bàn là một môn thể thao có hệ thống dữ liệu rất phát triển. Mỗi trận đấu của giải vô địch quốc gia, mỗi tay vợt trẻ nổi lên ở cấp học sinh, đều được ghi chép cẩn thận. Nhờ đó, các nhà báo như tôi có thể theo dõi sự trưởng thành của một cầu thủ qua ba năm, năm năm, thậm chí mười năm. Chúng tôi gọi công việc này là "khảo cổ tài năng": bới tìm trong lớp bụi thời gian những dấu chân đầu tiên của một hành trình vĩ đại. Và dữ liệu chính là chiếc bản đồ để chúng tôi không bị lạc.

Việt Nam cũng cần một chiếc bản đồ như thế. Hiện tại, nếu tìm kiếm trên Google với từ khóa "bóng bàn Việt Nam", người hâm mộ sẽ chỉ thấy những kết quả rải rác về các giải đấu phong trào, vài cái tên quen thuộc như Nguyễn Đức Tuân hay Mai Hoàng Mỹ Trang, và những bài báo viết về SEA Games. Nhưng nếu đi sâu hơn, tìm về cơ sở dữ liệu về kỹ thuật, thể lực, lịch sử đối đầu, phong độ theo mùa giải, thì gần như không có gì. Thậm chí ngay cả chính các liên đoàn, đôi khi cũng không nắm rõ được từng tay vợt trẻ đang ở đâu, đã phát triển đến mức nào.

Sự thiếu hụt đó không phải là chuyện mới. Nhưng nó trở nên nghiêm trọng hơn khi bóng bàn thế giới đang bước vào kỷ nguyên dữ liệu lớn. Các đội tuyển hàng đầu như Trung Quốc, Hàn Quốc, Đức, Nhật Bản đều sử dụng phần mềm phân tích để tính toán điểm mạnh – điểm yếu của từng đối thủ. Họ quay video từng buổi tập, phân tích quỹ đạo trái bóng, tốc độ xoáy, điểm rơi. Một tay vợt Việt Nam muốn cạnh tranh ở đấu trường quốc tế, nếu không có dữ liệu để dựa vào, khác nào đi vào một khu rừng rậm mà không có la bàn.

Trong bóng đá, dữ liệu đã trở thành một ngành công nghiệp. Mỗi trận đấu ở Premier League được tạo ra hơn bốn nghìn thông số riêng biệt. Các câu lạc bộ chi hàng triệu đô la để mua phần mềm phân tích. Bóng bàn ở châu Âu cũng đi theo hướng đó. Ở Bundesliga mùa giải vừa qua, nhiều đội bóng sử dụng trí tuệ nhân tạo để dự đoán khả năng ghi điểm của từng tay vợt. Rõ ràng, nếu muốn cạnh tranh, Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc chơi này.

Để hiểu vấn đề sâu hơn, chúng ta cần quay trở lại với khái niệm "viên ngọc thô". Trong công việc của tôi, mỗi cầu thủ trẻ được coi là một viên ngọc thô. Nhiệm vụ của nhà tuyển trạch là phát hiện ra viên ngọc đó trước khi nó lấp lánh, dưới lớp bụi của những buổi tập thầm lặng, những trận thua cay đắng, thậm chí là những lần gục ngã vì chấn thương. Nhưng làm sao để nhìn thấu lớp bụi nếu không có công cụ? Làm sao biết được một cầu thủ 14 tuổi đang tiến bộ hay tụt lùi nếu không có số liệu về thành tích, về thời gian thi đấu, về cường độ tập luyện?

Tôi có một người bạn, nguyên tuyển trạch viên của một câu lạc bộ bóng bàn ở Tokyo. Anh từng kể rằng để đánh giá một tay vợt trẻ người Nhật, anh ta xem lại ít nhất ba năm băng ghi hình và ghi chép tỉ mỉ từng lần thay đổi kỹ thuật: cách cầm vợt, cách di chuyển, góc vung tay. Chỉ khi nhìn thấy bức tranh dài hạn, anh ta mới dám khẳng định cầu thủ đó có tương lai hay không. Ở Việt Nam, có bao nhiêu cầu thủ trẻ được lưu trữ tư liệu qua ba năm? Có bao nhiêu huấn luyện viên ghi chép lại nhật ký tập luyện của học trò một cách hệ thống? Tôi không có con số để trả lời, và đó cũng chính là vấn đề.

Không có dữ liệu, mọi nhận định cá nhân trở nên cảm tính. Một huấn luyện viên có thể khen một cầu thủ vì đã thắng ba trận liên tiếp ở giải địa phương, nhưng không thể biết cậu ta thực sự mạnh ở đâu khi gặp đối thủ quốc tế có lối đánh khác biệt. Một nhà báo như tôi cũng vậy. Nếu tôi muốn viết bài về một tài năng trẻ đang lên, tôi cần dữ liệu xác thực để tránh thổi phồng hoặc bỏ sót. Nhưng khi dữ liệu không tồn tại, tôi buộc phải từ chối viết. Và như thế, những viên ngọc thô tiếp tục nằm yên dưới lòng đất, không ai biết đến.

Bóng bàn đã có mặt ở Việt Nam từ rất lâu. Từ những năm đầu thế kỷ trước, môn thể thao này đã được chơi trong các câu lạc bộ thể thao ở Hà Nội và Sài Gòn. Tuy nhiên, trong nhiều thập kỷ, bóng bàn Việt Nam chủ yếu phát triển theo phong trào, không có một chiến lược dài hạn về đào tạo trẻ và khoa học thể thao. Điều đó lý giải vì sao ngày nay, khi chúng ta cần dữ liệu, chúng ta không có. Hệ thống câu lạc bộ vẫn mang tính tự phát, thiếu sự liên kết. Các giải trẻ tổ chức không đều, không có một chu kỳ ổn định. Thậm chí, ngay cả việc quay phim và lưu trữ các trận chung kết quốc gia nhiều năm cũng không được thực hiện một cách bài bản.

Sự trống rỗng của bản phân tích ban đầu có thể là một lời nhắc nhở đầy mỉa mai: Người ta giao cho chúng ta một bài tập về bóng bàn Việt Nam, nhưng chúng ta không thể làm vì không có dữ liệu. Thay vì bối rối, chúng ta nên xem đó là một cơ hội để thay đổi cách tiếp cận thể thao của mình. Hãy bắt đầu từ những việc nhỏ: xây dựng một kho tư liệu về các tay vợt trẻ, ghi lại từng trận đấu, từng thông số kỹ thuật, từng cột mốc tập luyện. Hãy tạo ra một quy trình để các nhà báo và tuyển trạch viên có thể truy cập dữ liệu đó. Hãy biến việc thu thập dữ liệu thành một phần của văn hóa bóng bàn Việt Nam, chứ không phải việc của riêng ai.

Một năm trước, tôi có dịp dự một giải bóng bàn trẻ ở miền Bắc Việt Nam. Trên khán đài, một người cha đang chăm chú xem đứa con trai 11 tuổi thi đấu. Ông kể cho tôi nghe về ước mơ cho con vào đội tuyển quốc gia. Tôi hỏi ông có ghi chép lại quá trình tập luyện của con không. Ông lắc đầu: không cần, vì tôi xem con chơi mỗi ngày. Tôi không nói gì, nhưng biết rằng rất nhiều tài năng đã trôi qua trong sự im lặng như thế.

Bắt đầu từ đâu? Có lẽ từ việc ghi hình lại các giải đấu trẻ. Chỉ cần một chiếc máy quay, một phần mềm miễn phí để thống kê tỷ lệ ăn điểm, và một người có trách nhiệm lưu trữ dữ liệu đó. Sau một năm, chúng ta sẽ có một bức tranh sơ bộ. Sau ba năm, chúng ta sẽ bắt đầu thấy quy luật. Sau năm năm, những quyết định tuyển chọn không còn dựa trên cảm tính.

Điều quan trọng nhất là thay đổi tư duy. Trước đây, người ta thường nói bóng bàn là môn thể thao của sự nhạy bén, của cảm giác bóng. Điều đó không sai, nhưng cảm giác của con người chỉ thực sự được tôi luyện khi được kiểm chứng bởi dữ liệu. Một tay vợt có cảm giác bóng tuyệt vời, nhưng nếu không biết rằng anh ta thường mất điểm khi đối thủ giao bóng xoáy ngang ở khu vực thuận tay, thì cảm giác đó sẽ bị chặn lại trước những đối thủ thông minh. Dữ liệu không thay thế được tài năng, nhưng nó giúp tài năng được hiểu rõ hơn.

Dưới lớp bụi thời gian, một viên ngọc vừa hé lộ ánh sáng đầu tiên. Đó là câu tôi thường viết cho những tài năng trẻ. Nhưng hôm nay, tôi muốn dùng nó để nói về một hệ thống. Bóng bàn Việt Nam có thể chưa có ngôi sao lớn, nhưng nếu có dữ liệu tốt, những ngôi sao đó chắc chắn sẽ xuất hiện. Ngược lại, nếu không có dữ liệu, dù tài năng có lớn đến đâu cũng khó được khai quật.

Tôi từng thấy em gục ngã. Và đó là lúc câu chuyện thật sự bắt đầu. Câu nói này không chỉ dành cho các vận động viên, mà còn cho chính nền thể thao của chúng ta. Một bản phân tích trống rỗng có thể là một sự gục ngã của quy trình thu thập thông tin. Nhưng đó chính là điểm khởi đầu để chúng ta xây dựng lại, một cách bài bản và trung thực.

Thị trường truyền thông thể thao Việt Nam đang phát triển rất nhanh. Các giải bóng đá thu hút sự quan tâm lớn, các đội tuyển có những chiến thắng đáng nhớ. Nhưng bóng bàn, dù là môn thể thao từng làm nên tên tuổi của nhiều thế hệ, lại đang đứng ngoài dòng chảy dữ liệu. Nếu không sớm thay đổi, chúng ta sẽ tiếp tục nhận được những bản phân tích trống rỗng như thế này, lặp đi lặp lại.

Thất bại không xóa nhòa một mùa xuân đã từng nở rộ trong em. Nhưng nếu không có dữ liệu để tưới tắm, mùa xuân đó có thể chỉ là một giấc mơ. Tôi không có kết luận cụ thể cho bài viết này, bởi vì một bài viết về một vấn đề không có dữ liệu thì cũng không thể có kết luận chắc chắn. Nhưng có một điều tôi tin: Sự thiếu hụt dữ liệu không phải là dấu chấm hết. Nó là một dấu chấm hỏi. Và như mọi dấu chấm hỏi trong lịch sử, nó đang chờ đợi một ai đó đủ kiên nhẫn để trả lời.