Tầng dữ liệu trống của bóng đá trẻ Việt Nam

Trong ngăn kéo bàn làm việc ở Hải Phòng, tôi giữ một tập hồ sơ dày chừng bốn mươi báo cáo trận đấu của một lứa U19. Cột số phút thi đấu kín đặc. Cột bàn thắng kín đặc. Còn cột xG, cột số lần pressing thành công, cột số đường chuyền vào vùng 14 mét thì để trắng, không phải vì lười, mà vì không có gì để điền. Không ai ở giải đấu ấy công bố những con số đó. Người ta vẫn ngồi xem, vẫn ghi chép, vẫn tranh luận rất to sau mỗi trận. Nhưng cuộc tranh luận diễn ra bằng trí nhớ, và trí nhớ thì không kiểm toán được.

Bóng đá trẻ Việt Nam không thiếu trận. Hệ thống giải U15, U17, U19, U21 quốc gia vận hành đều đặn; các học viện thuộc CLB V.League 1 có lịch tập dày hơn cách đây một thập kỷ. Thiếu là thiếu ở lớp ghi nhận. Không có kho dữ liệu sự kiện mở, không có chuỗi xG hay PPDA công khai, không có bảng thống kê cá nhân theo vòng đấu mà bất kỳ ai cũng tải về được. Nguyên nhân có phần cấu trúc: phần lớn CLB chuyên nghiệp Việt Nam thuộc sở hữu doanh nghiệp tỉnh hoặc tư nhân, mức công bố tài chính mỏng, nên dữ liệu hợp đồng và quỹ lương đã khó đối chiếu, chưa nói tới dữ liệu kỹ thuật.

Điều đó để lại một khoảng trống mà báo cáo tuyển trạch phải lấp bằng cách khác. Ở châu Âu, một tuyển trạch viên mở máy là có sẵn số phút, bản đồ nhiệt, số lần thu hồi bóng theo phần sân. Ở ta, người làm nghề phải dựng lại lớp nền đó từ video, từ ghi chép tay, từ lịch sử chấn thương xin được ở phòng y tế. Không phải vì năng lực yếu hơn, mà vì tầng dữ liệu bên dưới chưa từng được xây.

Số liệu là lớp đất mặt, tôi luôn đào thêm ba tầng nữa.

Tầng thứ nhất là con số thô: số phút, bàn thắng trên 90 phút, số lần vào sân từ ghế dự bị. Tầng này dễ lấy nhất và cũng dễ đánh lừa nhất. Một tiền đạo ghi 0,8 bàn mỗi 90 phút nghe rất đẹp, cho tới khi ta phát hiện cậu chỉ đá 180 phút cả mùa và hai trong số bàn đó đến từ loạt luân lưu.

Tầng thứ hai là điều kiện sản sinh ra con số. Đối thủ là ai? Cậu đá ở vị trí nào trong sơ đồ? Được phục vụ bởi tuyến giữa nào? Chất lượng đường chuyền đến chân cậu ra sao? Ở các giải trẻ Việt Nam, chênh lệch trình độ giữa nhóm dẫn đầu và nhóm cuối bảng lớn đến mức một cầu thủ có thể đạt chỉ số cao chỉ vì cả mùa gặp toàn đối thủ yếu. Bản đồ dữ liệu có thể chỉ đường sai nếu ta không đọc địa hình.

Tầng thứ ba là bối cảnh y sinh và nhân thân. Chấn thương gì, nghỉ bao lâu, tuổi sinh học lệch bao nhiêu so với tuổi khai sinh, em có phải lao động phụ giúp gia đình hay đi học xa nhà không. Tăng trưởng bù là thứ đẹp nhất mà bảng xếp hạng không đo được. Tôi từng đánh giá thấp một tiền vệ 16 tuổi vì chỉ số BMI và tốc độ dưới chuẩn U17 quốc gia, bỏ qua việc em mới trở lại sau chấn thương dây chằng và đang trong giai đoạn tăng trưởng bù. Ba tháng sau em ra mắt đội một ở V.League. Từ đó tôi thêm một cột vào bảng dữ liệu và đặt tên nó là bối cảnh y sinh.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, phần lớn sai lầm trong đánh giá cầu thủ trẻ không đến từ việc thiếu con số, mà đến từ việc đọc một con số duy nhất rồi dừng lại. Một cầu thủ không phải là con số, nhưng con số là nơi tôi bắt đầu cuộc khai quật.

Có một nguyên tắc tôi học được từ công việc phân tích dữ liệu, và nó áp dụng thẳng vào bóng đá trẻ: kết quả rỗng là một kết quả. Khi không có dữ liệu, câu trả lời đúng về mặt chuyên môn là tuyên bố không đủ thông tin để kết luận, chứ không phải dựng lên một câu chuyện nghe hợp lý. Trong nhiều quy trình phân tích nhiều tầng, lỗi nguy hiểm nhất không phải là lỗi làm sập hệ thống, mà là một tệp dữ liệu trống nhưng vẫn đúng định dạng. Nó trông hợp lệ. Nó đi qua các bước kiểm tra. Và rồi có người lấp nó bằng một câu chuyện bịa.

Đó chính là rủi ro lớn nhất của truyền thông bóng đá trẻ Việt Nam. Ba khuôn kể chuyện dễ bịa nhất đều đã có sẵn: thế hệ vàng mới sau một giải trẻ có thành tích, người hùng nhập tịch giải cứu đội tuyển, và đại gia hồi sinh sau một mùa chuyển nhượng. Cả ba đều không cần dữ liệu để tồn tại, chỉ cần một vài sự kiện rời rạc và một giọng văn chắc chắn. Trong khi đó, một báo cáo tử tế lại phải nói câu khó nghe: chưa đủ dữ liệu để kết luận, cần thêm hai mùa quan sát.

Nhưng tôi không cho rằng sự thiếu hụt này là số phận. Một phần trong đó là lựa chọn. Việc mã hóa sự kiện bằng tay — bấm giờ, đánh dấu vị trí, ghi lại loại đường chuyền — không cần đến áo GPS hay hệ thống camera đắt tiền. Nó cần một người ngồi lại hai giờ sau mỗi trận và một bảng tính dùng chung. CLB không công bố, một phần vì chưa có ai đòi. Vòng tròn đó khép kín cho tới khi có một học viện chịu mở dữ liệu ra trước.

Chấn thương không xóa tên một tài năng, nó chỉ đưa tài năng đó xuống lớp trầm tích. Và lớp trầm tích thì chỉ lộ ra khi có ai đó chịu đào.

Nếu trong hai mùa tới, ba học viện V.League 1 chịu mã hóa thủ công năm loại sự kiện cho mỗi cầu thủ mỗi trận — phút thi đấu, vị trí trung bình, đường chuyền vào vùng nguy hiểm, số lần thu hồi bóng, và trạng thái chấn thương — thì đến cuối mùa thứ hai, đánh giá nội bộ của chính học viện đó sẽ lệch có thể đo được so với bảng xếp hạng và so với dư luận trên các trang người hâm mộ. Đó là một giả thuyết kiểm chứng được. Tôi sẵn sàng chờ đủ hai mùa để xem nó đúng hay sai.