Trương Tùng Khê: Người thợ may và cái bóng mang tên Võ Đang

Năm bảy mươi tuổi, Trương Tùng Khê được cho là đã dùng lòng bàn tay đập vỡ ba tảng đá. Không máy quay, không trọng tài, không biên bản giám định, không ai đo lực. Chỉ có một dòng chép trong sách địa phương và một câu chuyện truyền miệng đã băng qua hàng trăm năm. Hai mươi năm ngồi đọc lại băng trận dạy tôi một điều: một con số không có nguồn kiểm chứng thì không phải dữ liệu, nó là ký ức tập thể. Mà ký ức tập thể luôn phình to đúng ở chỗ người ta muốn tin nhất. Trương Tùng Khê là trường hợp như vậy. Ông vừa là nhân vật có thật thời Minh, vừa là một cái bóng trong tiểu thuyết võ hiệp của Kim Dung. Điều đáng bàn không phải ông mạnh cỡ nào, mà là chúng ta đã đọc sai ông suốt bao năm, và đọc sai vì những lý do hoàn toàn đoán được. Khi một cái tên lịch sử bị kéo vào một thương hiệu hư cấu, câu hỏi đúng không phải "ông ấy có thật không", mà là "ai được lợi từ việc trộn lẫn hai thứ đó".

Trương Tùng Khê sống vào thời Gia Tĩnh, thế kỷ mười sáu. Năm sinh của ông không ai ghi lại. Ông hành nghề thợ may ở Ninh Ba, huyện Ngân. Trong giới nghiên cứu võ thuật Trung Quốc, ông được xếp vào dòng nội gia, tức phái võ hướng vào bên trong, đối lập với ngoại gia cứng rắn kiểu Thiếu Lâm. Cần nói rõ: cách phân chia nội gia và ngoại gia là một cách phân loại hồi cố về sau, phần lớn được định hình bởi giới sử học võ thuật thế kỷ hai mươi, chứ không phải lời tự mô tả thời Minh. Thầy của ông là Tôn Thập Tam Lão. Học trò của ông, Diệp Kế Mỹ, rồi Đan Tư Nam, rồi Vương Chinh Nam, tạo thành một chuỗi truyền thừa được ghi lại trong Vương Chinh Nam Mộ Chí của Hoàng Tông Hy, một học giả đời Thanh. Đó là chuỗi tài liệu thật, độc lập với mọi hệ thống phái môn trong tiểu thuyết.

Người viết tiểu sử cho ông là Thẩm Nhất Quán, sống sau khi ông mất vài chục năm và thu thập tư liệu qua học trò. Sách Ninh Ba Phủ Chí cũng nhắc tới ông, và chính nó ghi lại chi tiết về thỏa thuận miễn trách nhiệm trước trận đấu với các tăng nhân Thiếu Lâm. Ngoài ra, có một chi tiết khiến giới nghiên cứu phương Tây chú ý: Marnix Wells và Stanley Henning đều đánh giá ông là nhân vật quan trọng của dòng nội gia. Đó gần như là toàn bộ nền tài liệu. Mỏng, nhưng thật. Và trong một nền tài liệu mỏng như vậy, mọi khoảng trống đều trở thành đất trống cho truyền thuyết gieo mầm. Một người sống cách bối cảnh tiểu thuyết của Kim Dung khoảng hai trăm năm, hành nghề thợ may, không có ghi chép nào nối với phái Võ Đang hay Trương Tam Phong. Ấy vậy mà trong ký ức phổ thông, ông thường được nhắc đến như một cao thủ Võ Đang. Khoảng cách hai trăm năm đó không phải chi tiết vụn. Nó là chìa khóa để đọc toàn bộ câu chuyện.

Điều đầu tiên cần tách ra: Trương Tùng Khê không có bất kỳ liên hệ nào được ghi chép với phái Võ Đang hay Trương Tam Phong. Cuộc gặp gỡ nổi tiếng nhất của ông, trận đối đầu với khoảng bảy mươi vị tăng Thiếu Lâm, được chính bài viết gốc mô tả là "chủ yếu mang tính truyền miệng dân gian". Trước trận đó, theo sách địa phương, ông yêu cầu những người có trách nhiệm ở địa phương làm chứng cho một thỏa thuận: nếu chết, không ai bị truy cứu. Các tăng nhân đồng ý. Chi tiết này quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Một thỏa thuận miễn trách nhiệm trước trận nghĩa là hai bên đều hiểu đây không phải màn trình diễn. Đây là văn hóa tỷ thí không có cơ quan quản lý, không có luật, không có bác sĩ, không có bảo hiểm. Chính cái khoảng trống đó là lý do mọi câu chuyện về sau đều có thể phình to tùy thích, vì không ai nắm quyền ghi chép kết quả.

Ở tầng võ thuật, cái đáng giá không phải "ông thắng ai" mà là triết lý kỹ thuật của ông: động tác phải trực tiếp, khi ra đòn phải tập trung và dứt khoát, tính toán quá nhiều chỉ làm tâm tán loạn. Đó không phải ngôn ngữ của một võ sĩ thi đấu. Đó là ngôn ngữ của một người luyện võ ẩn cư. Ông từ chối biểu diễn, từ chối dạy. Những người tìm đến xem võ thường được từ chối nhã nhặn. Học trò xin theo cũng bị từ chối. Cấu trúc động cơ đó hoàn toàn ngược với động cơ của một võ sĩ chuyên nghiệp. Nó khớp với hình mẫu thầy võ nội gia khép kín.

Về đời sống, các ghi chép mô tả ông điềm tĩnh, trầm lặng, ôn hòa, không lập gia đình, không con cái, hiếu thuận với mẹ. Cụm đặc điểm này là một bộ phẩm chất quen thuộc trong lối viết tiểu sử Trung Hoa, dùng để tín hiệu hóa tu dưỡng tinh thần hơn là mô tả sức bền thể chất. Còn chi tiết về tuổi bảy mươi đập vỡ ba tảng đá thì sao? Nếu được xem như dữ liệu, nó là một tuyên bố phi thường về sức mạnh duy trì đến tuổi già. Nhưng nó là tuyên bố cấp truyền thuyết, không thể coi là dữ liệu kiểm chứng. Điều đáng chú ý là tác giả bài viết không hề cố xác nhận nó. Ông chỉ ghi lại như một tín hiệu tự sự: một bậc thầy sống lâu và giữ được công lực đến tận cuối đời. Trong mọi nền văn hóa võ thuật, "công lực giữ được đến già" luôn là chỉ dấu đẹp nhất để dệt nên huyền thoại, vì nó không thể phản bác bằng một trận thua cụ thể nào.

Có một chi tiết khác ít được nhắc: Kỳ Kế Quang, danh tướng triều Minh, từng mời ông dạy binh. Bài viết cho rằng triết lý "an tĩnh, vô vi" của ông "có ảnh hưởng rất lớn" đến vị tướng này. Đây là một tuyên bố mang tính ý kiến hơn là một mối liên hệ nhân quả được ghi chép. Nhưng kể cả ở dạng ý kiến, nó đặt Trương Tùng Khê vào hệ truyền thừa võ thuật quân sự thời Minh, hệ của Kỳ Hiệu Tân Thư - một mạng lưới khác hẳn với mọi phái môn trong tiểu thuyết. Nếu muốn định vị con người thật này, ông nằm ở giao điểm của một dòng nội gia tu luyện và một hệ thống quân sự thực hành. Còn phái Võ Đang thì nằm ở một cuốn tiểu thuyết.

Ở đây tôi muốn tách khỏi cách kể thông thường. Cách kể phổ biến chia thành hai phe. Một phe nói "ông là cao thủ Võ Đang huyền thoại". Phe kia nói "ông chỉ là truyền thuyết không kiểm chứng được". Cả hai đều lười. Cái cần nhìn là cơ chế đã biến một người thợ may thành một nhân vật phái môn. Cơ chế đó có ba tầng. Tầng thứ nhất là tầng dân gian địa phương: một người thợ may ở Ninh Ba, huyện Ngân, có tiếng về võ. Tầng thứ hai là tầng ghi chép lịch sử: một chuỗi truyền thừa được ghi lại muộn, qua mộ chí và sách địa phương. Tầng thứ ba là tầng hệ thống phái môn hư cấu: Võ Đang của Kim Dung, với Trương Tam Phong làm khai tổ. Ba tầng này bị trộn lẫn, và sự trộn lẫn đó có người được lợi.

Nếu nhìn bằng con mắt của một người từng ngồi trong phòng họp báo và nghe người ta gán nhãn cho mình, tôi thấy ở đây một thao tác rất quen: gán một cái tên lịch sử vào một thương hiệu để mượn uy tín. Phái Võ Đang hưởng lợi từ việc được gắn với những nhân vật có thật. Du lịch di sản Võ Đang, một ngành lớn, sống bằng hào quang vừa huyền thoại vừa hư cấu đó. Còn Trương Tùng Khê thật thì được gì? Ông bị đẩy sang một thế kỷ khác, một phái khác, một vai phụ khác. Nghịch lý nằm ở chỗ: người thật bị lu mờ bởi cái bóng hư cấu được dựng từ chính tên ông, và chính cái bóng đó lại là thứ khiến người ta nhớ đến ông ngày hôm nay. Tôi không tin vào bản đồ chiến thuật, tôi tin vào vết nứt trên bản đồ. Vết nứt ở đây là khoảng cách hai trăm năm giữa người thật và nhân vật. Nó không cần micro để lên tiếng. Nó chỉ cần một người chịu mở sách địa phương ra đọc.

Khi phòng họp báo sụp đổ, tôi học được rằng sự thật không cần micro - nó tự tìm đường. Đa môn không phải là lạc hướng, mà là cách để bắt được cùng một dòng chảy ngầm. Dòng chảy ngầm ở đây là câu hỏi: ta đang nhớ một con người, hay đang nhớ một thương hiệu? Mọi cuộc đua đều có một khúc cua mà chỉ những kẻ không sợ ngã mới thấy. Khúc cua này không nằm trên đường chạy, nó nằm trong cách ta ghi chép. Một lời xin lỗi sau trận đấu có giá trị hơn một chiến thuật hoàn hảo trước trận đấu, và một dòng sử liệu trung thực có giá trị hơn một huyền thoại đẹp. Trương Tùng Khê, người thợ may ở Ninh Ba, có lẽ chẳng bận tâm đến việc hậu thế gọi ông là gì. Ông vốn đã từ chối đứng trước đám đông.