Trọng tài 75 tuổi, đòn “martinete” bị tranh cãi và vùng xám pháp lý của sàn đấu Mexico

Đêm đó, trên sàn đấu ở Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, một người đàn ông 75 tuổi bước vào giữa vòng dây. Ông tên Gerardo Germán Pineda, nhưng khán giả địa phương gọi ông bằng cái tên trìu mến “El Búho” — Con Cú. Ở tuổi mà phần lớn đồng nghiệp đã rời sàn từ lâu, ông vẫn đứng đó, trong bộ áo sơ mi kẻ sọc của một trọng tài lucha libre, chờ tiếng chuông.

Vài phút sau, ông nằm xuống. Cú ngã đưa đầu ông chúi về phía thảm, cổ ông hứng trọn lực. Ông được đưa đi cấp cứu và không qua khỏi.

Cái chết ấy nhanh chóng bị nuốt chửng bởi một cuộc tranh cãi khác: đòn nào đã hạ gục ông? Một “martinete” bị cấm, hay một “contralona” bình thường? Trong lúc dư luận mổ xẻ tên gọi của một động tác, phần lớn người ta bỏ qua câu hỏi lớn hơn — vì sao một người 75 tuổi lại được đặt vào vị trí hứng một cú ngã bằng đầu.

Để hiểu chuyện gì đã xảy ra, cần đặt lucha libre đúng chỗ của nó. Đây là môn đấu vật trình diễn của Mexico, một loại hình biểu diễn có dàn dựng, nơi thắng thua được viết sẵn trong kịch bản và mỗi động tác là một phần của màn trình diễn, không phải một cuộc đối kháng thật. Các nhân vật chia thành técnico (chính diện) và rudo (phản diện); chiếc mặt nạ máscara là thân phận thiêng liêng của người mang nó. Bởi vậy, mọi thước đo quen thuộc của thể thao đối kháng — thành tích thắng thua, xếp hạng hạng cân, tỉ lệ knockout — đều không có chỗ đứng ở đây.

Sự việc diễn ra tại Trung tâm Thể thao và Văn hóa “11 de Julio”, một chương trình độc lập do công ty El Patrón Espectáculos tổ chức. Ngày 7 tháng 10, đô vật El Hijo de Fishman bị bắt với cáo buộc ngộ sát do sơ suất, rồi được thả sau khi một thỏa thuận bồi thường được thông qua.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi học được một điều tưởng nghịch lý: ở những bộ môn mà kết quả đã được dàn dựng, rủi ro thể xác lại hoàn toàn thật. Có những trận đấu không nằm trong bảng tỉ số, mà nằm trong cách ta chờ đợi. Và ở Hidalgo, thứ người ta chờ đợi đã hóa thành tang tóc.

Trung tâm của vụ việc là một câu hỏi kỹ thuật tưởng nhỏ: đòn nào đã được sử dụng. Ban đầu, truyền thông đưa tin về một “martinete” — động tác đưa người nhận chúi đầu xuống, kèm rủi ro chấn thương cổ nghiêm trọng — và cho rằng nó bị dùng vì đô vật đã bị trừ điểm trong trận. Nếu đúng như vậy, cáo buộc sẽ nặng hơn hẳn. Nhưng đoạn video do báo chí Mexico công bố sau đó được cho là chỉ cho thấy một “contralona” — một động tác vật ngã thông thường, không nằm trong danh sách cấm. Tên gọi của đòn và mối liên hệ nhân quả với cái chết vẫn chưa ngã ngũ.

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: tên gọi của đòn không quyết định hậu quả, mà lực, độ kiểm soát và tình trạng cơ thể người nhận mới quyết định. Một contralona hoàn toàn có thể gây chấn thương cổ tử vong nếu được thực hiện với lực quá lớn, sai thời điểm, hoặc lên một người không được chuẩn bị và không được bảo vệ. Trong y học thể thao, một người 75 tuổi hứng cú ngã bằng đầu là một chống chỉ định gần như tuyệt đối: mật độ xương giảm, độ dẻo của cột sống cổ suy giảm, khả năng hồi phục sau một cú va chạm cũng khác hẳn tuổi trẻ. Tuổi sinh học ở đây lấn át mọi danh xưng “còn khỏe”.

Bởi tính chất dàn dựng, mỗi động tác trên sàn là một sự hợp tác. Người tung đòn và người nhận đòn phối hợp với nhau để cú ngã trông đau đớn nhưng vẫn an toàn. Khi một đô vật lệch khỏi kịch bản vì bực tức — giới trong nghề gọi là “working stiff”, đánh thật tay — thì đó chính là hành vi có thể biến một tai nạn thành sự sơ suất hoặc liều lĩnh. Đây là chi tiết mà giới phân tích gọi là “được nạp”: động cơ trừ điểm là thứ nâng mức độ nghi vấn, chứ không phải bản thân động tác.

Nhưng có một biến số rủi ro còn quyết định hơn cả tên đòn: vai trò của trọng tài. Trong lucha libre, không ít trọng tài là người trực tiếp “ăn đòn” như một phần của màn diễn. Một trọng tài 75 tuổi nhận bất kỳ cú ngã bằng đầu nào — kể cả cú được coi là thường lệ — là một lựa chọn an toàn khó biện hộ. Rủi ro của người hứng đòn không tỉ lệ thuận với tên gọi của động tác, mà tỉ lệ thuận với tuổi tác và tình trạng cơ thể của chính họ.

Cái tên “El Búho” — Con Cú — gợi lên hình ảnh một người gắn bó lâu năm với sàn đấu, một gương mặt thân quen của làng đấu vật địa phương. Ở nhiều chương trình độc lập, những trọng tài như ông thường làm việc bán thời gian, không được sàng lọc y tế trước khi tham gia các pha va chạm. Sự thân thuộc ấy khiến cái chết của ông càng khó chấp nhận, và cũng khiến câu hỏi về trách nhiệm càng khó lảng tránh.

Rủi ro ấy không thuộc về riêng một đêm diễn. Trong nhiều năm, các trọng tài của những chương trình độc lập vẫn là mắt xích ít được bảo vệ nhất: họ thường xuyên hứng đòn, nhưng hiếm khi được kiểm tra sức khỏe định kỳ hay mua bảo hiểm tai nạn. Khi không có chuẩn mực bắt buộc nào ở cấp ngành, mỗi chương trình lại tự quyết định mức độ an toàn, và rủi ro tích tụ theo năm tháng.

Thêm vào đó là khoảng trống y tế. Bản tường thuật không nhắc tới bất kỳ nhân viên y tế nào bên sàn hay quy trình cấp cứu tại chỗ, một điều thường thấy ở các chương trình độc lập. Sự im lặng ấy không phải bằng chứng, nhưng nó vẽ nên một bức tranh quen thuộc: người ta dựng sàn, bán vé, và hy vọng không có chuyện gì xảy ra.

Và có một lỗi quản trị rõ ràng hơn cả mọi tranh cãi về động tác: địa điểm tổ chức đã bị đình chỉ tạm thời vì thiếu giấy phép, kèm theo những trở ngại được báo cáo trong các lần thanh tra trước đó. Ở Mexico, các giải đấu lớn như AAA hay CMLL duy trì quy trình nghiêm ngặt hơn, còn các chương trình khu vực nằm ngoài vùng phủ sóng ấy và vận hành với mức giám sát thấp hơn nhiều. Đây là một vi phạm được ghi nhận, chứ không phải một cách diễn giải câu chuyện.

Về phần pháp lý, vụ việc khép lại theo một cơ chế riêng. Theo nhà báo Antonio Nieto, một khoản bồi thường 585.525 peso Mexico, tương đương khoảng 32.000 đô la Mỹ, đã được thống nhất; một số nguồn khác đưa ra con số khác nhau, và các điều khoản không được công bố đầy đủ. Cơ chế được viện dẫn là công lý phục hồi theo Điều 186 Bộ luật Tố tụng Hình sự Quốc gia Mexico: một thỏa thuận giữa bị can và gia đình nạn nhân, khi được cơ quan công tố hoặc tòa án phê chuẩn và thực hiện xong, sẽ chấm dứt quá trình truy tố.

Cần nói rõ: việc El Hijo de Fishman được thả là một kết quả tố tụng, không phải một sự minh oan. Tòa không tuyên bố anh vô tội; quá trình truy tố dừng lại vì thỏa thuận bồi thường đã hoàn tất. Và thỏa thuận này có điều kiện: nếu nghĩa vụ bồi thường không được thực hiện, quá trình điều tra hoặc tố tụng có thể được nối lại. Hồ sơ đang ngủ, chứ chưa khép.

Một khoảng trống bằng chứng khác cần được nhắc tới: kết luận giám định pháp y chính thức về nguyên nhân tử vong. Mức độ cáo buộc phụ thuộc rất nhiều vào việc giám định có xác định cơ chế chấn thương cổ do cú ngã bằng đầu hay không. Cho tới khi có kết quả ấy, mọi kết luận về trách nhiệm đều chỉ là tạm thời.

Câu chuyện công chúng lại đi theo một hướng khác. Hai tín hiệu thống trị dư luận là “đòn bị cấm” và “nụ cười”. Tín hiệu thứ nhất có cơ sở lung lay, vì đoạn video được cho là chỉ cho thấy một động tác thông thường. Tín hiệu thứ hai — hình ảnh El Hijo de Fishman mỉm cười sau cái chết, và bức ảnh bị bắt không đeo mặt nạ — mới là thứ nuôi dưỡng cơn giận bền bỉ. Trong văn hóa lucha libre, việc để lộ mặt nạ là một sự bêu riếu nặng nề, cộng thêm vào nỗi phẫn nộ.

Nhưng thái độ không đồng nghĩa với tội lỗi. Một nụ cười không chứng minh ý định phạm tội, dù nó có thể định hình định kiến cả trên tòa án lẫn trên mạng xã hội. Các đồng nghiệp trong nghề chia thành hai phía: El Hijo del Santo gọi đây là một tai nạn và cảnh báo đừng vội quy tội; Latin Lover bênh vực Fishman, đồng thời thừa nhận chính mình từng đẩy và tát trọng tài để tăng kịch tính. Chính lời thú nhận ấy hé lộ một chuẩn mực ngầm: việc đối xử thô bạo với trọng tài đã được xem là bình thường trong một thời gian dài.

Điều đáng suy nghĩ hơn cả là cách vụ việc được giải quyết. Một cái chết trong một chương trình không giấy phép, không bảo hiểm, được khép lại bằng một khoản chi trả riêng tư. Cách giải quyết ấy mang lại cho gia đình nạn nhân sự nhanh chóng và chắc chắn, nhưng nó không sửa chữa được rủi ro nền tảng: những sàn đấu không được cấp phép, không có bảo hiểm, và không sàng lọc y tế. Khi cái giá của một tai nạn chí mạng có thể được trả bằng tiền, động lực để đầu tư vào phòng ngừa sẽ mỏng đi.

Người ta sẽ còn tranh cãi về tên gọi của một động tác, và có lẽ sẽ không bao giờ thống nhất. Nhưng có một câu hỏi ít ồn ào hơn, và cũng bền bỉ hơn: ai chịu trách nhiệm đưa một người 75 tuổi lên sàn để hứng một cú ngã bằng đầu? Cho tới khi câu hỏi đó có câu trả lời, mọi khoản bồi thường chỉ là một lớp sơn phủ lên một vết nứt chưa hàn.

Chấn thương lấy đi đôi chân, nhưng không thể lấy đi nhịp tim của trận đấu. Tôi đến đây không phải để ghi bàn, mà để ghi lại những người đã ghi bàn — trong trường hợp này, là người trọng tài già đứng giữa vòng dây, người mà không ai gọi tên cho tới khi ông nằm xuống. Có những tiếng vỗ tay không ai nghe, nhưng trận đấu vẫn cần được kể.