Việt Nam – Malaysia tại Jakarta: Trận tranh hạng ba và khoảng trống mang tên Xuân Son

Trong phòng họp báo ở Jakarta, Tan Cheng Hoe nói một câu tôi phải ghi ngay vào sổ tay: trận gặp Việt Nam lần này khác hoàn toàn so với những lần chạm trán trước đó. Ông không nói khác ở đâu. Đó là kiểu câu một huấn luyện viên dùng khi muốn giữ lại phần thật của kế hoạch cho riêng mình, còn phần nói ra chỉ vừa đủ để trấn an phòng họp. Tôi ngồi cách ông ba dãy ghế, nghe rõ từng chữ, và tự hỏi điều gì đã thay đổi trong khoảng thời gian giữa hai lần gặp nhau.

Câu trả lời không nằm ở lời nói. Nó nằm ở danh sách lực lượng.

Việt Nam và Malaysia gặp nhau ở trận tranh hạng ba, trên sân trung lập Gelora Bung Karno. Cả hai đã trượt khỏi mục tiêu cao nhất, nhưng cách họ trượt thì khác nhau. Malaysia được xem là đội đi lên, còn Việt Nam bị nhìn bằng ánh mắt của một ông lớn đang chững lại. Chỉ riêng việc hai đội phải gặp nhau ở trận tranh hạng ba đã đủ cho thấy đây là một kỳ giải mà không ai trong khu vực đi đúng đường ray của mình.

Trước trận, cái tên được nhắc nhiều nhất không phải là một chiến thuật, mà là một chấn thương. Xuân Son rời đội tuyển. Tiền đạo nhập tịch này đã ghi ba trong số các bàn thắng của Việt Nam ở vòng bán kết, và khi cậu ấy không còn ở đó, tuyến trên của Việt Nam mất đi điểm neo. Đây là biến số chiến thuật lớn nhất của trận đấu, lớn hơn mọi lời động viên và lớn hơn cả những con số thống kê về phong độ.

Nói về con số, tôi phải dừng lại một chút. Các dữ liệu được dẫn ra cho trận này có vài chỗ không khớp với nhau, và người đưa tin cẩn thận không thể bỏ qua. Malaysia được ghi nhận là không thủng lưới bàn nào sau vòng bảng, ghi chín bàn. Việt Nam thủng lưới ba bàn, ghi năm bàn, cũng tính từ sau vòng bảng. Nhưng nếu Việt Nam từng thắng Malaysia 2-0 trong hai lượt bán kết, thì kỷ lục sạch lưới của Malaysia không thể đứng vững cùng lúc. Một trong hai dữ kiện phải sai, hoặc chúng thuộc hai giai đoạn khác nhau. Tôi nêu ra ở đây để người đọc biết mình đang cầm tấm bản đồ có vài ô bị nhòe.

Dữ liệu chỉ là tấm bản đồ; con đường thật nằm trên khán đài. Và trên khán đài, thứ đáng tin hơn cả là cách Việt Nam chuyển trạng thái.

Tan Cheng Hoe gọi đó là khả năng chuyển đổi trạng thái rất nhanh. Ông nói đúng, và ông nói điều đó với vẻ thận trọng của người đã xem lại băng hình nhiều lần. Việt Nam không cần kiểm soát bóng dài để tạo ra cơ hội. Đội bóng này phá vỡ thế trận bằng những pha chuyển đổi dọc, biến một tình huống phòng ngự thành một đợt tấn công trong hai đến ba đường chuyền. Khi Xuân Son còn trên sân, điểm kết thúc của chuỗi chuyển đổi ấy đã được định sẵn. Khi cậu ấy vắng mặt, Việt Nam vẫn chuyển đổi nhanh, nhưng người nhận cuối cùng thì chưa rõ là ai.

Biến số thật của trận này không phải là phong độ, mà là cấu trúc tuyến trên của Việt Nam sau khi mất trung phong nhập tịch. Đây là điều mà mọi bảng thống kê về bàn thắng đều không nói được.

Malaysia thì chọn con đường ngược lại. Ông Tan nói đội của ông sẽ chơi đúng phong cách quen thuộc, tận dụng cơ hội và chơi sắc bén. Dịch từ ngôn ngữ họp báo sang ngôn ngữ chiến thuật, đó là một khối phòng ngự lùi sâu, nhường thế trận nhưng không nhường cơ hội, rồi trừng phạt đối thủ bằng những pha phản công ngắn. Nếu kỷ lục không thủng lưới kia là thật, thì nó đến từ cấu trúc, không phải may mắn. Và cũng chính vì vậy, nó là ứng viên sáng giá cho sự thoái lui: những chuỗi giữ sạch lưới hiếm khi kéo dài, nhất là khi gặp một đội chuyên đánh vào khoảng trống phía sau hàng thủ dâng cao.

Điểm đáng chú ý thứ hai là nhập tịch. Malaysia bổ sung nhiều cầu thủ nhập tịch, một cách xây dựng đội hình nhanh và tốn kém, đổi chi phí và thời gian phát triển lấy thành tích ngắn hạn. Việt Nam cũng đi trên con đường đó, nhưng với mật độ mỏng hơn: cả cấu trúc tấn công dồn vào một nhân tố nhập tịch, và khi nhân tố ấy chấn thương, không có phương án thay thế tương xứng. Đây là rủi ro tập trung, một lỗ hổng cấu trúc của những đội tuyển phụ thuộc vào nguồn lực nhập tịch.

Người ta bảo con gái không hiểu chiến thuật, nên tôi mang cả mùa giải ra làm bằng chứng. Tôi đã xem lại các trận của cả hai đội, và điều tôi thấy không khớp với câu chuyện đang được kể bên ngoài. Câu chuyện ấy nói Việt Nam đang yếu đi, Malaysia đang mạnh lên. Nhưng đối đầu trực tiếp lại kể chuyện khác. Vấn đề nằm ở chỗ: một trận tranh hạng ba thường là nơi các huấn luyện viên xoay tua đội hình, và khi họ xoay tua, giá trị tín hiệu của những phát biểu trước trận giảm mạnh.

Đó là góc phản trực giác của trận đấu này. Cả hai huấn luyện viên đều gọi trận gặp nhau là khác biệt, và cách họ nói giống nhau đến mức đáng ngờ. Với Việt Nam, cái khác là mất Xuân Son. Với Malaysia, cái khác là có thêm lực lượng nhập tịch. Nhưng cả hai đều đang nói về một trận đấu mà kết quả không còn quyết định chức vô địch. Khi phần thưởng thể thao thấp, động cơ thật của các đội chuyển sang thứ khác: giữ thể diện, thử nghiệm nhân sự, và quan trọng nhất là tránh một thất bại làm tổn hại câu chuyện mà họ đang xây.

Áp lực đặt lên hai băng ghế huấn luyện vì thế không cân bằng. Kim Sang Sik bước vào trận này với ánh mắt dõi theo của những người cho rằng Việt Nam đang trên đà đi xuống, cộng thêm việc mất tiền đạo chủ lực. Một thất bại trước Malaysia sẽ làm dày thêm câu hỏi về vị trí của ông. Tan Cheng Hoe thì ở thế ngược lại: đội của ông được xem là đang lên, nên một thất bại nữa trước Việt Nam sẽ bào mòn chính câu chuyện "chúng tôi đã khác". Cả hai đều đang chơi một ván cược truyền thông, không chỉ một ván cược điểm số.

Tôi đã dành một phần thời gian tác nghiệp để nghe phía khán đài, thay vì chỉ ngồi trong phòng họp báo. Trước khi viết, tôi nghe cả hai phía khán đài, kể cả khi họ hát trái nhịp. Điều tôi học được từ những người ngồi trên khán đài Jakarta là họ không quan tâm đến việc đội nào đang lên hay đang xuống. Họ quan tâm đến việc đội của họ có giữ được cái nhịp mà họ đã quen hay không. Và cái nhịp ấy, với Việt Nam, đã thay đổi kể từ khi Xuân Son rời đội.

Về mặt kỷ luật trận đấu, cả hai đội đều không có án treo giò nào được nêu ra, và sân trung lập loại bỏ lợi thế sân nhà cho cả hai. Nhưng Jakarta có thể không trung lập về cảm xúc. Indonesia là chủ nhà, và trong một khu vực mà các mối quan hệ cổ động viên đan xen phức tạp, một khán đài nghiêng về phía Malaysia là điều có thể xảy ra. Đây là biến số khó đo, nhưng không nên bỏ qua.

Nếu Việt Nam thắng thuyết phục mà không có Xuân Son, câu chuyện "đang yếu đi" sẽ tự sụp đổ, và người ta sẽ buộc phải nói về chiều sâu đội hình. Nếu Malaysia thua lần nữa, áp lực giải trình cho khoản đầu tư nhập tịch sẽ tăng lên trong nước. Còn nếu trận đấu kết thúc bằng một kết quả nhạt nhòa, đúng như bản chất của một trận tranh hạng ba, thì cả hai sẽ rời Jakarta mà không ai thực sự thắng trong câu chuyện mà họ muốn kể.

Người giữ nhịp ít khi xuất hiện trên màn hình lớn, nhưng cả trận nhảy theo bước chân anh ta. Trận này, người giữ nhịp của Việt Nam đang ngồi ngoài vì chấn thương. Câu hỏi tôi mang về từ Jakarta không phải là ai sẽ thắng, mà là ai sẽ giữ nhịp cho một đội bóng vừa mất đi người đã định nhịp cho nó suốt vòng knock-out.